Category Archives: H.P. Lovercraft

H.P. Lovercraft, Horror Kosmiczny - lovecraftowski

Kolor z innego wszechświata – Howard Phillips Lovecraft

Opowieść zaczyna bezimienny geodeta wysłany do Arkham w Massachusetts, by ocenić teren pod przyszły zbiornik wodny. Nudna robota urzędnicza, dopóki nie natrafia na okoliczny teren zwany przez mieszkańców „spalonym wrzosowiskiem”. Orientuje się, że nikt w okolicy nie chce o tym rozmawiać. Klasyczny lovecraftowski początek. Ktoś zadaje pytanie, którego nie powinien był zadawać. Cała reszta jego życia zamienia się w powolne odkrywanie, dlaczego lepiej było milczeć.

Wątek prowadzi geodetę do starego Ammiego. Jednego z niewielu mieszkańców gotowych opowiedzieć, co naprawdę wydarzyło się na farmie Nahuma Gardnera. Wszystko zaczyna się niewinnie, niemal sielsko. W czerwcu, gdy w pobliżu studni na farmie Gardnera spada meteoryt. Trzej profesorowie z Uniwersytetu Miskatonic przybywają zbadać osobliwy głaz, co brzmi jak fajny wstęp do przygody naukowej. Lovecraft, rzecz jasna, nie planuje żadnej przygody naukowej. Planuje powolne, systematyczne unicestwienie całej rodziny.

Lovecraft w sposób mistrzowski buduje grozę. Meteoryt niesie ze sobą coś, czego nie da się opisać ludzkim słownictwem. Kolor spoza znanego spektrum, obcy każdemu ziemskiemu doświadczeniu wzrokowemu. Genialne posunięcie, bo strach przed czymś niewidzialnym i niemożliwym do nazwania działa dużo mocniej niż opis kolejnego mackowatego bóstwa. Roślinność na farmie zaczyna rosnąć nienaturalnie bujnie. Traci jednak wszelki smak, jakby ziemia karmiła się czymś, czego rośliny same nie potrafią strawić. Zwierzęta oszalałe i zdeformowane wałęsają się po okolicy, a domownicy Gardnera jeden po drugim popadają w szaleństwo albo umierają w niewyjaśnionych okolicznościach.

Struktura opowiadania przypomina rosyjską matrioszkę grozy, w której każda kolejna warstwa jest gorsza od poprzedniej. Najpierw skażona zostaje gleba, potem rośliny, potem zwierzęta, w końcu ludzie, aż docieramy do bluźnierczej wizji obojętnego, nieludzkiego kosmosu. Metoda budowania napięcia warta pozazdroszczenia. Lovecraft prowadzi czytelnika za rękę coraz głębiej w ciemność, nie pozwalając mu się w żadnym momencie zorientować, kiedy dokładnie minęliśmy punkt bez powrotu.

Kulminacja przychodzi, gdy Ammi Pierce odkrywa, że żona Nahuma rozpadła się na kawałki na strychu. Nahum rozpuszcza się na jego oczach, ujawniając, że coś w studni wyssało życie ze wszystkiego dookoła. Śledztwo policyjne odnajduje w studni szczątki zaginionych chłopców, co jest jednym z tych detali, które długo nie dają spokojnie zasnąć. Istota w końcu wyrywa się w niebo, zostawiając ziemię trwale skażoną. Część światła nie zdołała uciec i osunęła się z powrotem do studni. Spalone wrzosowisko rośnie od tamtej pory po calu rocznie, cierpliwie, jak coś, co wie, że ma przed sobą całą wieczność.

Trzeba jednak przyznać uczciwie, że proza Lovecrafta bywa tu wyjątkowo toporna w dialogach. Autor sam zdawał sobie sprawę ze swojej słabości w tej dziedzinie i zwykle unikał rozmów bohaterów. Kiedy już się na nie decyduje, efekt bywa momentami niezamierzenie komiczny. Chronologiczny sposób prowadzenia narracji, choć buduje poczucie autentyczności, spowalnia też tempo momentami do granic cierpliwości. Do tego warto dodać, że część naukowego sztafażu — testy chemiczne, opisy meteorytu — dziś, po stu latach postępu naukowego, brzmi nieco archaicznie.

Ciekawostką, którą warto docenić, jest fakt, że ta opowieść niemal całkowicie stoi z boku szerszego mitu Cthulhu. Owszem, pojawia się Arkham i Uniwersytet Miskatonic, ale nie znajdziemy tu żadnych odniesień do samego Cthulhu, Necronomiconu ani reszty panteonu kosmicznych bóstw. Jest to groza samodzielna, autonomiczna, nietrzymająca się żadnej wspólnej mitologii. Właśnie dlatego działa tak czysto i bezlitośnie.

Werdykt

Kolor z innego wszechświata to lektura absolutnie obowiązkowa dla każdego, kto interesuje się horrorem kosmicznym i chce poznać dzieło uznawane przez wielu badaczy za najlepsze osiągnięcie Lovecrafta. Dla czytelników ceniących grozę budowaną powoli, przez detal i narastające poczucie nieuchronności, to pozycja kanoniczna, bez której trudno zrozumieć cały gatunek weird fiction.
Kto powinien ją omijać? Osoby oczekujące dynamicznej akcji, żywych dialogów i szybkiego tempa poczują się szybko znużone. Czytelnicy przyzwyczajeni do współczesnego, bardziej wizualnego horroru mogą uznać archaiczny język i naukowy przekaz za przestarzałe.

H.P. Lovercraft, Horror Kosmiczny - lovecraftowski

Klasyka horroru: Zgroza w Dunwich (The Dunwich Horror) – Howard Phillips Lovecraft

Zgroza w Dunwich – Howard Phillips Lovecraft w szczytowej formie serwuje czytelnikom majstersztyk kosmicznego horroru. Samotnik z Providence kreuje rozpadający się świat prowincjonalnego Massachusetts. Kanon mitologii Cthulhu zyskuje tu jedno ze swoich najbardziej niepokojących i dojrzałych przedstawień.

Akcja zabiera nas do sennej, oblepionej mgłą wioski Dunwich w stanie Massachusetts. Wilbur Whateley, osobliwy chłopiec rosnący w zastraszającym tempie, skrywa mroczny sekret rodu. Wilbur potrzebuje zakazanej księgi Necronomicon, aby przyzwać na świat niewyobrażalną siłę. Fabuła wciąga jak bagno — od dziwacznego dzieciństwa Wilbura, przez włamanie do biblioteki Miskatonic, aż po kulminacyjną bitwę na wzgórzu z czymś, co nie powinno istnieć. Styl Lovecrafta czaruje archaizmami, snując gęstą opowieść pełną narracyjnego majestatu.

Ród Whateleyów uosabia moralny i fizyczny upadek. Wyparcie człowieczeństwa na rzecz kosmicznego pokrewieństwa tworzy fascynujący, choć odpychający portret psychologiczny. Po drugiej stronie stoją badacze naukowi, z profesorem Armitage’em na czele. Ich broń to wiedza, intelekt oraz znajomość zakazanych ksiąg.

Napięcie rośnie wolno, niczym pleśń w piwnicy. Lovecraft powoli odpina nam pas bezpieczeństwa. Przerażenie wynika z faktu, że wobec kosmicznych mocy człowiek znaczy mniej niż chrupiąca przekąska w kinie. Język Lovecrafta ocieka archaizmami i przymiotnikami. Buduje klaustrofobiczną atmosferę nadciągającej katastrofy. Rytm zdań narasta wraz ze zbliżającym się objawieniem nienazwanego koszmaru.

Zamiast klasycznego potwora dostajemy nieopisany kształt, niewidzialną bestię demolującą okoliczne gospodarstwa i rozszarpującą bydło. Sceny zniszczenia osady i odsłonięcie prawdziwej anatomii potwora budzą autentyczny wstręt. Krew poleje się obficie, gdy obrzydliwe, galaretowate macki spróbują pożreć okolicznych mieszkańców.

Tekst dotyka głębokiego, egzystencjalnego lęku przed małością człowieka wobec obojętnego, niematerialnego wszechświata. Dunwich staje się soczewką, przez którą Lovecraft ukazuje iluzoryczność ludzkiego porządku i nauki. Podskórny niepokój wynika z faktu, że koszmar nie przybywa z zewnątrz jako obcy najeźdźca. On tkwi w strukturze rzeczywistości. Czeka na odpowiednią formułę z Necronomiconu, by rozsunąć zasłonę naszej naiwności.

Zgnilizna, zapach starej wiejskiej chaty, niepokojący odgłos lelków i zakurzone grzbiety ksiąg. Nastrój osaczenia i stęchłej tajemnicy towarzyszy każdemu opisowi. Dunwich wprost śmierdzi obłędem.

Czy warto wsiąść do tego pociągu do obłędu?

Zdecydowanie tak. Otrzymasz perfekcyjnie skrojony wycinek Mitologii Cthulhu. Zgroza w Dunwich to absolutny fundament literatury grozy i obowiązkowy punkt na półce każdego fana mrocznych opowieści. Lovecraft w niesamowity sposób łączy makabrę z naukowo-akademickim zacięciem. Klasyka, która po niemal stuleciu wciąż wywołuje dreszcze i rezonuje w popkulturze.

H.P. Lovercraft, Horror Kosmiczny - lovecraftowski

Mroczne tajemnice portowego miasteczka – Widmo nad Innsmouth – Howard Phillips Lovecraft

Wyobraź sobie zapomniane przez boga miasteczko, gdzie zapach zepsutych ryb miesza się z lepkim, paraliżującym strachem. Howard Phillips Lovecraft zaprasza w podróż do miejsca, z którego nie ma łatwego powrotu. Lovecraft nie potrzebował duchów ani upiornych zamków. Wystarczyło mu zgniłe miasteczko, kilku podejrzliwych mieszkańców i jedna prosta zasada: najgorszy potwór może mieszkać w twojej własnej rodzinie. Narrator opowiada o tajnym śledztwie prowadzonym przez amerykański rząd w zrujnowanym miasteczku Innsmouth w Massachusetts. Zaczyna się jak nudna wycieczka krajoznawcza po Nowej Anglii. Kończy się jak najgorszy koszmar jaki mógłby przyśnić się komukolwiek.

Widmo nad Innsmouth

Młody student, wciąż bezimienny, trafia do Innsmouth niemal przez przypadek, w ramach swojej podróży po regionie. Miasteczko okazuje się zrujnowane i odizolowane, a jego mieszkańcy noszą dziwne, rybie deformacje oraz zachowują się skrycie i wrogo. Zanim jeszcze wysiądzie z autobusu, kierowca ostrzega go, żeby trzymał się z daleka. Rada, której oczywiście nikt w literaturze grozy nigdy nie posłucha, bo gdyby posłuchał, nie byłoby książki.

Miasto samo w sobie jest bohaterem tej opowieści, i to bohaterem parszywym, cuchnącym solą i zgnilizną. Rozpadające się domy, puste ulice, spojrzenia rzucane spod oka — Lovecraft buduje ten klimat z cierpliwością chirurga, który wie dokładnie, gdzie ma ciąć. Nastrój gęstnieje wolniej niż mgła nad portem, ale kiedy już opada na czytelnika, nie sposób się spod niej wydostać.

Kluczową postacią, poza samym narratorem, jest Zadok Allen, miejscowy pijaczyna, który za odpowiednią cenę w alkoholu zdradza prawdę o mieście. Zadok wyjaśnia, że innsmouthski kupiec Obed Marsh odkrył rasę przypominających ryby humanoidów zwanych Głębinowcami. Gdy miasto popadło w biedę, Obed założył kult zwany Ezoterycznym Zakonem Dagona, który w zamian za bogactwo, obfite połowy i niezwykłą biżuterię, oferował Głębinowcom ludzkie ofiary. Brzmi jak fatalna decyzja biznesowa, prawda? Cała reszta miasteczka zapłaciła za nią do dziś, całymi pokoleniami krwi zmieszanej z czymś, co nie powinno mieć prawa rozmnażać się z ludźmi.

Prawdziwy dreszcz pojawia się jednak później, gdy fabuła skręca w stronę osobistą. Narrator, próbując uciec z miasta, zaczyna odkrywać nieprzyjemne fakty o własnym drzewie genealogicznym. Odkrycie przodków z rodu Marshów oraz towarzyszące mu fizyczne zmiany prowadzą bohatera do przerażającego wniosku o nieuchronności przemiany. Nagle okazuje się, że nie da się uciec od czegoś, co płynie w żyłach, bez względu na to, jak szybko się biegnie i jak daleko się wyjeżdża. To chyba najbardziej przewrotny żart, jaki Lovecraft kiedykolwiek zafundował swoim bohaterom — najstraszniejszy potwór okazuje się czekać w lustrze, nie w oceanie.

Zakończenie jest jednym z najbardziej niepokojących w całej twórczości autora, bo nie oferuje żadnej ucieczki ani oczyszczenia. W finałowej scenie bohater odpowiada na wezwanie morza i dołącza do Głębinowców w ich podwodnym mieście, kompletnie tracąc człowieczeństwo na rzecz istnienia sięgającego początków czasu. Nie ma tu happy endu w klasycznym sensie. Jest coś gorszego i dziwniejszego — akceptacja, niemal ulga. Groza przechodzi w coś na kształt smutnej, mrocznej kołysanki.

Trzeba jednak przyznać uczciwie: proza Lovecrafta bywa męcząca. Zdania ciągną się jak mgła nad Innsmouth, przymiotniki piętrzą się jedne na drugich, a narrator uwielbia informować czytelnika, że coś jest „niewymownie odrażające”, zamiast po prostu to pokazać. Współczesny czytelnik przyzwyczajony do szybszego tempa może się w pewnych momentach zniecierpliwić. Do tego dochodzi kwestia, o której trudno dziś milczeć — rasistowski podtekst degeneracji i „skażonej krwi” wybrzmiewa w tekście wyraźnie i nieprzyjemnie, niezależnie od tego, jak bardzo ktoś chciałby czytać to wyłącznie metaforycznie.

Werdykt

Widmo nad Innsmouth to lektura obowiązkowa dla każdego, kto interesuje się horrorem kosmicznym i chce zrozumieć, skąd wzięła się cała współczesna popkultura macek, głębin i odwiecznych bogów. Dla fanów budowania nastroju przez detal, powolne odsłanianie prawdy i finał bez pocieszenia — pozycja absolutnie kluczowa.

Kto powinien ją omijać? Czytelnicy szukający dynamicznej akcji i naturalnych dialogów rozczarują się szybko. Osoby wrażliwe na przestarzałe, problematyczne podteksty rasowe powinny podchodzić do tekstu ze świadomością kontekstu historycznego, bo autor niczego tu nie ułatwia. A jeśli ktoś planuje w najbliższym czasie badanie własnego drzewa genealogicznego — może warto to odłożyć na później.