Wyobraź sobie idealny dom. Pastelowe ściany, lśniące kieliszki, kandelabr jak z katalogu. Wyobraź sobie też matkę z kijkiem do selfie, która nagrywa każdy uśmiech i sprzedaje go światu jak pudełko lukrowanych ciastek. Teraz wrzuć do tego salonu wrzeszczącą wronę, jajo wielkości sporej dyni i dwunastolatkę, która nosi w sobie więcej żalu niż cały cmentarz w Zaduszki. Tak właśnie zaczyna się fińska perła grozy, której tytuł po polsku brzmi mniej więcej jak „wylęgacz zła”. Nazwa to zresztą gra słów z fińskim powiedzeniem o chowaniu urazy. Można by dodać, że tutaj uraza wylęga się dosłownie. Fińska reżyserka bezbłędnie balansuje na granicy psychologicznego dramatu rodzinnego oraz bezkompromisowego body horroru. Otrzymujemy produkcję przemyślaną w każdym detalu, daleką od taniej, przewidywalnej rozrywki. Twórcy udowodnili, że skandynawska wrażliwość doskonale nadaje się do opowiadania o potworach rodzących się w ludzkich sercach.
Hanna Bergholm debiutuje pełnometrażowo i robi to z butnym wdziękiem kogoś, kto przyszedł na przyjęcie z siekierą schowaną w torebce. Scenariusz napisał Ilja Rautsi, a film miał premierę na festiwalu Sundance w styczniu 2022 roku. Bohaterką jest Tinja, dwunastoletnia gimnastyczka. Gra ją Siiri Solalinna. Dziewczynka z całych sił próbuje zadowolić matkę. Kobietę, dla której rodzina jest przede wszystkim marką. Matka prowadzi popularnego bloga o „pięknej codzienności” i dba o to, by wszystko pasowało do zdjęcia. Nawet córka.
Zaczyna się od wrony, która rozbija okno i demoluje salon. Tinja chce ją uratować. Matka skręca ptakowi kark. Bez dramatu, z promiennym spojrzeniem, jakby zdusiła niedopałek. Później Tinja znajduje w lesie jajo, zabiera je do domu i troskliwie grzeje. Z jaja wylęga się coś, co nie jest ani ładne, ani przytulne. Stworzenie dostaje imię Alli i szybko zostaje najlepszą przyjaciółką osamotnionej dziewczynki. Ale Alli rośnie, zmienia się i staje się koszmarnym lustrem mrocznych instynktów Tinji.
W filmie nie brakuje obrzydliwych scen. Największy niesmak wywołuje jednak sposób karmienia pisklaka, dla którego Tinja staje się przybraną matką. Sceny w których dziewczynka wymiotuje do miski, by nakarmić wygłodniałego stwora wywołują dreszcz obrzydzenia. Prawdopodobnie twórcy filmu chcieli w ten sposób pokazać problem bulimii jako odpowiedzi na rosnącą presję i wymagania ze strony rodziców.
Napięcie sączy się powoli, niczym czarna smoła wsiąkająca w pastelowe wnętrza nowoczesnego domu. Reżyserka rezygnuje z tanich sztuczek i głośnych dźwięków, stawiając na dyskomfort psychiczny oraz niepokojącą przemianę fizyczną. Zagrożenie przyjmuje formę groteskowego doppelgängera, który bezwzględnie materializuje skrywane przez Tinję lęki oraz agresję. Makabra miesza się tu z mistrzowskim body horrorem.
Największą zaletą filmu jest właśnie ta zmiana tonu. Zaczyna się jak mroczna bajka braci Grimm, a potem skręca w stronę body horroru. Film wciska widza w fotel jak lepka, ciepła dłoń w ciemności. Twórcy sami wskazują na inspiracje: baśnie, Tima Burtona i prozę Angeli Carter. Widać je w każdym kadrze. Pastelowa scenografia Päivi Kettunen i kostiumy Ulriki Sjölin pasują do siebie tak idealnie, że nawet cienie wyglądają, jakby miały wykupiony pakiet stylisty. Kontrast z krwawymi scenami działa jak łyżka dziegciu w misce bitej śmietany.
Stwór zasługuje na osobny akapit. Za animatronikę odpowiadał Gustav Hoegen, za charakteryzację efektów Conor O’Sullivan. Alli wygląda jak coś, co naprawdę mogłoby wykluć się z jaja pod pierzyną. Lepkie, kościste, niepokojące, a czasem nawet rozbrajająco kruche. Film nagrodzono na festiwalu w Sitges za efekty wizualne i trudno się dziwić. Gdy patrzysz, jak Alli oddycha, ma się wrażenie, że ktoś pożyczył ci własny żołądek i kazał go trzymać w dłoni.
Nie da się nie zauważyć jednak, że matka dziewczynki jest w rzeczywistości bardziej przerażającym monstrum niż stwór, który wykluł się z jaja. Jej bezwzględność i okrucieństwo kryjące się za fasadą uśmiechu są wręcz przerażające. Scena w której z bezsilnej złości uderza twarzą w kierownicę samochodu, a później jedzie z zakrwawioną twarzą do domu i jakby nigdy nic całuje męża na powitanie sprawia, że w trakcie seansu widzowie mimowolnie wstrzymują odddech.
Siiri Solalinna w roli Tinji jest rewelacją. Gra dziewczynkę zawieszoną między lękiem a fascynacją. Raz patrzy na swoje dzieło z przerażeniem, raz ze skrywaną satysfakcją, jakby ktoś w niej po cichu zacierał ręce. Sophia Heikkilä jako matka tworzy z kolei postać zbudowaną z lukru i szkła. Pod porcelanową fasadą widać rysy, a każda z nich błyszczy złowrogo.
Czas na nacięcie, bo uczciwa recenzja musi czasem boleć. Film jest gęsty od metafor. Bergholm tak bardzo chce powiedzieć coś o dorastaniu, tłumionych emocjach i toksycznej relacji matki z córką, że część wątków gubi się po drodze jak skarpetka w pralce. Fabuła jest dosyć przewidywalna, a finał mniej satysfakcjonujący, niż obiecywał początek. Reżyserka mogła pójść dalej i mocniej zaznaczyć swój własny styl. Film bywa niczym świetnie naostrzony nóż, który ktoś zawahał się wbić do końca.
Mimo to Pahanhautoja ma w sobie rzadki urok. Porównania do „E.T.” nie są przypadkowe. Mamy tu dziecko, tajemniczą istotę i więź, która z czasem staje się bardziej empatyczna niż rozsądna. Tylko że zamiast „phone home” tutaj częściej słychać „hide the body”. Komu bliskie są „Pozwól mi wejść” i „Babadook”, ten znajdzie tu pokrewny nastrój.
Werdykt: Dobry film dla miłośników psychologicznego body horroru, historii o dorastaniu i mrocznych baśni dla dorosłych. Jeśli lubisz horror, który pod warstwą krwi i śluzu ma coś do powiedzenia o rodzinie, presji i wstydzie, wskakuj bez wahania. Film ma około półtorej godziny i nie zamierza ci niczego prosto tłumaczyć. Dla mnie to jeden z ciekawszych debiutów horrorowych ostatnich lat, mimo kilku niedociągnięć. Oglądaj z zapaloną lampką i nie zostawiaj jajek na kaloryferze.
